"Vandel" – Khi "Không vi phạm pháp luật" là chưa đủ để ở lại Thụy Điển

Trong lộ trình siết chặt nhập cư tính đến tháng 2/2026, cộng đồng người nước ngoài tại Thụy Điển đang đứng trước một sự thay đổi mang tính bước ngoặt về tư duy quản lý. Nếu như trước đây, chỉ cần bạn có một công việc tốt và không ngồi tù, cánh cửa định cư gần như luôn rộng mở. Thì nay, khái niệm "Vandel" (Đạo đức lối sống) và "Hederligt levnadssätt" (Sống lương thiện) đã trở thành những "bộ lọc" khắt khe hơn bao giờ hết.

Bài viết này sẽ phân tích tại sao những khái niệm này lại dễ gây nhầm lẫn và đâu là những "cái bẫy" có thể khiến bạn mất Visa lao động dù đang nhận mức lương nghìn đô.

1. Giải mã "Tam giác khái niệm": Sự dịch chuyển về tiêu chuẩn cư trú

Nhiều người Việt vẫn lầm tưởng rằng "chỉ cần không có tiền án tiền sự là xong". Tuy nhiên, luật pháp Thụy Điển hiện chia tiêu chuẩn đánh giá con người thành 3 cấp độ khác nhau:

Thuật ngữ	Trạng thái	Định nghĩa cốt lõi	Phạm vi ảnh hưởng
Skötsamhet  (Sống chuẩn mực)	Truyền thống	"Không vi phạm pháp luật". Tập trung vào các hành vi có trong hồ sơ tội phạm (Belastningsregistret).	Chủ yếu xét khi xin Quốc tịch (đang dần bị thay thế).
Vandel  (Đạo đức lối sống)	Đang siết chặt	"Lối sống không gây hại cho xã hội". Bao gồm cả hành vi chưa là tội phạm nhưng bị coi là "thiếu chuẩn mực".	Xét cho cả Gia hạn Visa lao động và Trục xuất.
Hederligt levnadssätt  (Sống lương thiện)	Tiêu chuẩn mới	"Sống theo giá trị và chuẩn mực Thụy Điển". Nâng cấp toàn diện của Skötsamhet.	Điều kiện bắt buộc cho Cư trú vĩnh viễn (PR) và Quốc tịch.

2. Tại sao "Vandel" lại là "Cái bẫy" định tính đầy rủi ro?

Khó khăn lớn nhất đối với người Việt là khái niệm Brister i vandel (Thiếu chuẩn mực đạo đức) mang tính định tính chứ không phải định lượng. Tức là, không có một con số cụ thể nào để đo lường, mà nó dựa trên sự đánh giá của cơ quan chức năng về lối sống của bạn.

Những ví dụ chung có thể "hủy hoại" hồ sơ của bạn:

• Bẫy nợ tiêu dùng (SMS lån): Bạn có lương cao, nhưng lại thường xuyên chậm trễ thanh toán các khoản vay mua trả góp hoặc nợ hóa đơn nhỏ. Khi các khoản này bị chuyển sang Kronofogden (Cục thu nợ) nhiều lần, bạn bị coi là "thiếu trách nhiệm tài chính" – một biểu hiện của Vandel kém.

• Tranh chấp dân sự tại nơi ở: Những báo cáo từ hàng xóm về việc gây ồn ào, không tuân thủ quy định chung của chung cư (Bostadsrätt) hoặc có hành vi đe dọa nhẹ, dù cảnh sát không khởi tố hình sự, vẫn được ghi nhận trong hệ thống thông tin và có thể bị dùng để từ chối gia hạn Visa.

• Mối quan hệ "mập mờ": Việc giao du hoặc có liên kết mật thiết với các hội nhóm bị nghi ngờ trục lợi phúc lợi xã hội hoặc các cá nhân có hồ sơ đen cũng có thể khiến bạn bị đánh giá là "đe dọa đến trật tự xã hội".

 Dưới đây là những hành vi cụ thể mà người lao động Việt Nam cần tuyệt đối tránh:

2.1. Vòng xoáy "Chuyển tiền ngược cho chủ" (Kickbacks)

Đây là sai lầm nghiêm trọng nhất nhưng lại dễ bị phát hiện nhất trong kỷ nguyên số.

• Hành vi: Để đối phó với yêu cầu mức lương tối thiểu cao cho Visa lao động, nhiều người chấp nhận nhận đủ lương qua tài khoản nhưng sau đó bí mật rút tiền mặt hoặc chuyển khoản ngược lại cho chủ để "hỗ trợ" tiền thuế hoặc phí bảo hiểm.

• Hệ quả Vandel: Các thuật toán kiểm tra của ngân hàng và Cục Thuế hiện nay rất nhạy bén với các dòng tiền lặp đi lặp lại. Nếu bị phát hiện, bạn không chỉ bị coi là thiếu chuẩn mực (Vandel) mà còn bị khép vào tội Gian lận kinh tế. Một khi đã có vết đen này, cơ hội xin PR (Cư trú vĩnh viễn) gần như bằng không, dù bạn có đóng thuế cao đến đâu.

2.2. Làm việc "chui" (Svartjobb) ngoài giờ

• Hành vi: Làm thêm tại các nhà hàng, tiệm nail hoặc dịch vụ khác và nhận tiền mặt (hoặc Swish cá nhân) không khai báo thuế để tăng thu nhập.

• Rủi ro từ năm 2026: Chính phủ Thụy Điển đã tăng cường quyền hạn cho cảnh sát và thanh tra lao động kiểm tra đột xuất các cơ sở kinh doanh. Nếu tên bạn xuất hiện trong danh sách lao động không khai báo tại một cơ sở đang bị thanh tra, Migrationsverket sẽ lập tức đặt dấu hỏi về tính trung thực trong lối sống (Hederligt levnadssätt) của bạn, dẫn đến việc từ chối gia hạn Visa ngay lập tức.

2.3. Gian lận phúc lợi xã hội (Bidragsbrott)

• Hành vi: Đang đi làm nhưng vẫn khai báo nhận trợ cấp thất nghiệp, hoặc phổ biến hơn là gian lận VAB (nghỉ chăm con ốm). Ví dụ: Khai báo với Försäkringskassan là nghỉ ở nhà chăm con để nhận tiền trợ cấp nhưng thực tế vẫn đi làm để nhận lương "chui".

• Mức độ ảnh hưởng: Đây được coi là hành vi "ăn cắp" từ quỹ công của xã hội Thụy Điển. Trong tiêu chuẩn Vandel mới, chỉ cần một lịch sử gian lận phúc lợi nhỏ cũng đủ để bạn bị dán nhãn là người không chia sẻ giá trị chung của xã hội, dẫn đến nguy cơ trục xuất.

2.4. Đăng ký địa chỉ "ma" (Skenbosättning)

• Hành vi: Đăng ký địa chỉ tại một nơi nhưng thực tế sống tại một nơi khác để giúp người khác giữ chỗ ở, hoặc để hưởng các quyền lợi về khu vực hành chính (như trường học cho con, trợ cấp vùng).

• Cảnh báo: Việc quản lý địa chỉ cư trú (Folkbokföring) đã trở thành một phần của đánh giá đạo đức lối sống. Việc khai báo không trung thực về nơi ở được xem là hành vi lừa dối cơ quan công quyền.

2.5. Nợ nần hệ thống và hành vi tài chính bất cẩn

• Không chỉ là nợ thuế, mà việc để các hóa đơn dịch vụ (điện thoại, internet, phạt đỗ xe) rơi vào tay Kronofogden quá thường xuyên sẽ tạo nên một hồ sơ tài chính "bẩn".

• Trong mắt các nhà chức trách Thụy Điển năm 2026, một người thường xuyên nợ nần không thể được coi là có lối sống chuẩn mực (Skötsamhet), vì đó là biểu hiện của việc thiếu trách nhiệm với các cam kết cá nhân và xã hội.

Lời khuyên "xương máu":

Tại Thụy Điển, "Mọi dấu vết đều để lại lịch sử kỹ thuật số". Đừng đánh đổi tương lai định cư lâu dài bằng những lợi ích kinh tế ngắn hạn. Một khi hệ thống đã đánh dấu hồ sơ của bạn là "Brister i vandel", việc giải trình thường cực kỳ khó khăn và tốn kém chi phí pháp lý nhưng tỷ lệ thành công lại rất thấp.

3. Từ "Skötsam" đến "Hederligt levnadssätt": Bước ngoặt cho PR và Quốc tịch

Đừng chỉ dừng lại ở việc "không làm sai", chính phủ Thụy Điển năm 2026 yêu cầu bạn phải "làm đúng". Hederligt levnadssätt đòi hỏi sự hòa nhập chủ động:

• Tự chủ tài chính tuyệt đối: Không chỉ là có việc làm, mà là không phụ thuộc vào các loại trợ cấp xã hội (Bidrag) một cách vô lý.

• Thấu hiểu giá trị cốt lõi: Việc thiếu hiểu biết về quyền bình đẳng giới, quyền trẻ em hoặc các giá trị dân chủ cơ bản có thể là rào cản khi bạn phỏng vấn hoặc làm bài kiểm tra quốc tịch mới.

Ghi chú quan trọng: Nếu Skötsam là "bạn không làm sai", thì Hederligt levnadssätt là "bạn đang sống đúng và đóng góp tích cực cho xã hội".

4. Chiến lược "Nguyên tắc 3 Sạch" cho người lao động Việt Nam

Để bảo vệ tương lai của mình tại Thụy Điển trong bối cảnh luật pháp thay đổi nhanh chóng, hãy tuân thủ nghiêm ngặt lộ trình sau:

1. Sạch Tài chính

• Thanh toán mọi hóa đơn (đặc biệt là tiền phạt đỗ xe, phí đường bộ, hóa đơn bệnh viện) ngay khi nhận được.

• Kiểm tra định kỳ hộp thư số (Kivra) để không bỏ sót bất kỳ thông báo thuế hay nợ nào.

• Hạn chế tối đa các khoản vay tiêu dùng lãi suất cao.

2. Sạch Pháp lý & Lao động

• Đảm bảo số lương thực nhận vào tài khoản khớp 100% với số tiền ghi trên bảng lương và hợp đồng đã nộp cho Migrationsverket.

• Tuyệt đối không làm thêm "chui" (Svartjobb) hoặc nhận tiền mặt không khai báo, vì mọi dòng tiền bất thường đều có thể bị truy vết trong kỷ nguyên số 2026.

3. Sạch Lối sống

• Tôn trọng quy tắc cộng đồng tại nơi cư trú.

• Hạn chế các tranh chấp dân sự không đáng có có thể dẫn đến việc báo cảnh sát (Polisanmälan). Ngay cả khi hồ sơ được đóng lại vì không đủ chứng cứ, dấu vết về việc bị tố cáo vẫn có thể nằm trong tầm ngắm của các cơ quan xét duyệt lưu trú.

Lời kết: Thụy Điển vẫn là vùng đất của cơ hội, nhưng chỉ dành cho những người sẵn sàng chấp nhận và thích nghi với bộ quy tắc ứng xử mới. Hãy biến việc "sống lương thiện" từ một yêu cầu pháp lý thành một thói quen hàng ngày để lộ trình định cư của bạn luôn được thông suốt.

02/2026 - Cuộc Sống Thụy Điển