BẦU CỬ THỤY ĐIỂN 2026: BA LÁ PHIẾU, BA CẤP QUYỀN LỰC

Chủ nhật 13/9/2026, Thụy Điển đi bầu. Nhưng "đi bầu" ở đây thực ra là ba cuộc bầu cử diễn ra cùng lúc: Quốc hội (riksdagsval), Hội đồng vùng (regionfullmäktige) và Hội đồng địa phương (kommunfullmäktige). Ba lá phiếu, ba cấp chính quyền, và không ít người – kể cả người đã sống lâu năm ở đây – vẫn nhầm lẫn cấp nào quyết định việc gì.

Bài viết này thử gỡ từng lớp một: ai được bầu, phiếu biến thành ghế ra sao, vì sao đảng về nhất chưa chắc nắm quyền, và cộng đồng người Việt – phần lớn chưa có quốc tịch Thụy Điển – thực ra có những quyền gì trong ngày 13/9 này.

Không có quốc tịch, vẫn có thể cầm hai lá phiếu

Đây có lẽ là điều nhiều người Việt ở Thụy Điển chưa biết rõ: không có quốc tịch Thụy Điển không đồng nghĩa với việc đứng ngoài cuộc bầu cử.

Để bầu Quốc hội, điều kiện bắt buộc là quốc tịch Thụy Điển, cộng với đủ 18 tuổi và từng hoặc đang được đăng ký dân cư (folkbokförd) tại nước này. Ai chỉ mang quốc tịch Việt Nam sẽ không có lá phiếu này.

Nhưng với Region và Kommun, ngưỡng thấp hơn nhiều. Công dân ngoài EU – bao gồm người Việt Nam – vẫn có quyền bỏ phiếu nếu đủ tuổi, đang folkbokförd tại đúng Kommun/Region đó, và đã folkbokförd liên tục tại Thụy Điển ít nhất ba năm tính đến ngày bầu cử.

Nói cách khác, một người Việt chưa nhập quốc tịch hoàn toàn có thể không có phiếu bầu Riksdag nhưng lại có hai phiếu bầu Region và Kommun – hai cấp quyết định trực tiếp đến y tế, trường học, nhà trẻ và chăm sóc người già, tức là những thứ chạm vào đời sống hàng ngày nhiều hơn cả những gì Quốc hội bàn.

Ba cấp, ba chuyện khác nhau

Quyền lực chính trị ở Thụy Điển không dồn hết về Stockholm. Hiến pháp nói rõ: "All offentlig makt i Sverige utgår från folket" – mọi quyền lực công đều bắt nguồn từ nhân dân – và nhân dân trao quyền đó cho ba cấp khác nhau, mỗi cấp một phạm vi việc riêng.

• Riksdagen – Quốc hội, 349 ghế, nhiệm kỳ 4 năm – làm luật, quyết ngân sách nhà nước, giám sát Chính phủ.

• 21 Region – phụ trách chính là y tế: bệnh viện, vårdcentral, cách tổ chức chăm sóc sức khỏe nơi mình sống.

• 290 Kommun – lo trường mầm non, trường học, dịch vụ xã hội, chăm sóc người cao tuổi và hàng loạt dịch vụ địa phương khác.

Vì ba cấp tách biệt nhau, ba lá phiếu cũng hoàn toàn độc lập. Có thể ủng hộ một đảng ở cấp quốc gia nhưng lại thấy đảng khác làm y tế tốt hơn ở Region, hoặc quản lý trường học tốt hơn ở Kommun. Không quy định nào bắt ba phiếu phải cùng một đảng.

Hiểu điều này cũng giúp nhìn lời hứa tranh cử tỉnh táo hơn: trước khi hỏi có đồng ý với lời hứa đó không, nên hỏi trước – cấp chính quyền mà người đó đang tranh cử có thực sự quyền quyết định chuyện ấy hay không.

Phiếu biến thành ghế như thế nào

Người dân Thụy Điển không trực tiếp bầu Thủ tướng. Lá phiếu Quốc hội là bầu cho một đảng, rồi số phiếu đó được quy đổi thành ghế theo hệ thống bầu cử tỷ lệ (proportionellt valsystem).

Cả nước chia thành 29 khu vực bầu cử (valkretsar). Trong 349 ghế Riksdagen, 310 ghế là ghế cố định theo khu vực, 39 ghế còn lại là ghế điều chỉnh (utjämningsmandat) để kết quả toàn quốc phản ánh sát hơn tỷ lệ phiếu thực tế của mỗi đảng.

Ngưỡng quen thuộc nhất là 4% (fyraprocentsspärren): đạt ít nhất 4% phiếu toàn quốc thì được chia ghế trên cả nước. Nhưng có một ngoại lệ ít ai để ý – nếu một đảng không đạt 4% toàn quốc nhưng đạt từ 12% trở lên tại riêng một valkrets, đảng đó vẫn được chia những ghế cố định của chính khu vực đó. Vậy "phải 4% mới vào được Quốc hội" chỉ là cách nói tắt; quy định đầy đủ là 4% toàn quốc hoặc 12% tại một khu vực bầu cử.

Ngưỡng ở Region và Kommun thấp hơn: Region là 3% toàn Region; Kommun là 2% nếu cả Kommun chỉ có một valkrets, hoặc 3% nếu chia thành nhiều valkretsar.

Chọn đảng, và có thể chọn cả người

Trên mỗi lá phiếu có danh sách ứng viên (kandidater) của đảng đó. Không đánh dấu gì cũng được – phiếu vẫn tính cho đảng. Nhưng nếu muốn ưu tiên một người cụ thể trong danh sách, có thể đánh

dấu tên người đó – gọi là personröst.

Xem thêm> Các đảng và định hướng chính sách về chính trị Thụy Điển

Personröst không làm thay đổi việc phiếu là phiếu cho đảng nào; nó chỉ quyết định trong số ghế đảng giành được, ai sẽ là người ngồi vào. Ở cấp Quốc hội, một ứng viên cần personröst bằng ít nhất 5% số phiếu đảng nhận được tại valkrets đó mới được ưu tiên (ví dụ đảng có 20.000 phiếu thì ứng viên cần tối thiểu 1.000 personröster). Ở Region cần thêm điều kiện tối thiểu 100 phiếu cá nhân, ở Kommun là tối thiểu 50 phiếu, cùng chung ngưỡng 5%. Ghế nào không đủ ứng viên đạt ngưỡng sẽ được xếp theo thứ tự có sẵn trên danh sách đảng.

Tóm gọn các con số: Riksdag 4% · Region 3% · Kommun 2–3% tùy cách chia valkrets · personröst 5% (Region tối thiểu 100 phiếu, Kommun tối thiểu 50 phiếu).

Vì sao về nhất chưa chắc cầm quyền: chuyện 2022 và ngã rẽ 2026

Bầu cử 2022 là ví dụ rõ nhất cho việc số ghế và quyền lực không phải lúc nào cũng đi cùng nhau. Tám đảng vào Quốc hội, trong đó Socialdemokraterna (S) về nhất với 107 ghế, Sverigedemokraterna (SD) thứ nhì với 73 ghế – nhiều hơn cả Moderaterna (M) với 68 ghế. Nhưng người trở thành Thủ tướng lại là Ulf Kristersson, lãnh đạo Moderaterna.

Lý do nằm ở chỗ bầu cử chỉ quyết định 349 ghế chia ra sao, còn ai làm Thủ tướng là chuyện đàm phán sau đó giữa các đảng. M, KD, L và SD cộng lại có 176 ghế, đủ để cùng lập nên Thỏa thuận Tidö (Tidöavtalet). Nhưng khi đó Liberalerna (L) không chấp nhận một Chính phủ có SD giữ ghế bộ trưởng, nên phương án cuối là M, KD, L lập Chính phủ, còn SD đứng ngoài với vai trò đảng hợp tác (samarbetsparti) – không có bộ trưởng nhưng vẫn có ảnh hưởng lớn qua thỏa thuận chung.

Trước bầu cử 2026, thế cân bằng đó đã đổi. Tháng 3/2026, Liberalerna dưới sự lãnh đạo của Simona Mohamsson đảo ngược lập trường cũ, mở đường cho SD vào Chính phủ. Ngày 13/3, L và SD công bố Sverigelöftet; đến 1/4, Ulf Kristersson và Jimmie Åkesson cùng tuyên bố: nếu các đảng Tidö giành đủ sự ủng hộ, mục tiêu lần này là một Chính phủ có cả bốn đảng – M, SD, KD, L – cùng tham gia, với Kristersson tiếp tục là ứng viên Thủ tướng. SD sẽ không còn đứng ngoài như nhiệm kỳ trước; các ghế bộ trưởng liên quan đến di trú và hội nhập cũng đã được nhắc tới, dù việc chia cụ thể vẫn chờ đàm phán sau bầu cử.

Vậy khi đọc tin về SD, cần phân biệt rõ hai giai đoạn: 2022–2026 là SD đứng ngoài hợp tác; còn phương án cho 2026 trở đi, nếu đủ ủng hộ, là SD trực tiếp ngồi trong Chính phủ cùng ba đảng kia. Câu chuyện này cũng cho thấy đặc điểm khá riêng của chính trị Thụy Điển: kết quả bầu cử quan trọng, nhưng khả năng các đảng bắt tay được với nhau sau đó quan trọng không kém.

Thủ tướng được chọn ra sao

Sau bầu cử, Chủ tịch Quốc hội (talmannen) làm việc với đại diện các đảng để tìm một ứng viên có khả năng lập Chính phủ, rồi đưa ra để Quốc hội biểu quyết theo nguyên tắc gọi là nghị viện tiêu cực (negativ parlamentarism).

Nghe có vẻ phức tạp nhưng cách tính lại đơn giản: ứng viên không cần 175 phiếu thuận. Người đó chỉ bị loại nếu có từ 175 trên 349 nghị sĩ bỏ phiếu chống. Một ứng viên chỉ được 150 phiếu thuận, 174 phiếu chống, số còn lại bỏ phiếu trắng – vẫn được chấp nhận, vì không đủ 175 phiếu chống.

Chính cơ chế này là lý do Thụy Điển có thể vận hành với chính phủ thiểu số (minoritetsregering), chính phủ liên minh (koalitionsregering), hoặc mô hình một đảng đứng ngoài nhưng vẫn hợp tác như SD giai đoạn 2022–2026. Sau ngày bầu cử, câu hỏi quan trọng không chỉ là đảng nào nhiều phiếu nhất, mà là những đảng nào có thể ngồi lại với nhau để không bị 175 nghị sĩ cùng phản đối.

"Tả" và "hữu" – chỉ là điểm khởi đầu

Cánh tả (vänster) và cánh hữu (höger) không phải cách Quốc hội chính thức phân loại, mà là cách mô tả khuynh hướng chung: bên tả thường nghiêng về bình đẳng kinh tế, phúc lợi và vai trò Nhà nước; bên hữu nghiêng về thị trường, thuế, sở hữu tư nhân và trách nhiệm cá nhân.

Nhưng tám đảng trong Quốc hội hiện nay không xếp gọn thành hai phe đối lập nhau trên mọi vấn đề. Hai đảng có thể gần nhau về thuế nhưng cách xa nhau về nhập cư, môi trường, năng lượng hay EU – và quan hệ giữa các đảng cũng thay đổi theo thời gian, như chính câu chuyện L–SD từ 2022 đến 2026 vừa kể. Nhãn "tả – hữu" chỉ nên là điểm khởi đầu để hình dung một đảng; quyết định lá phiếu vẫn nên dựa vào chính sách cụ thể của từng đảng với từng vấn đề mình quan tâm.

Ngày giờ cần nhớ

Ngày bầu cử (valdagen) là Chủ nhật 13/9/2026. Bỏ phiếu sớm (förtidsröstning) bắt đầu từ 26/8/2026 và kéo dài đến hết ngày 13/9.

Trước khi quyết định bầu cho ai, có lẽ nên tự hỏi trước: mình đang cầm lá phiếu nào, lá phiếu đó quyết định cấp nào, và cấp đó thực sự có quyền làm những gì. Câu hỏi "đảng nào đang muốn làm gì với vấn đề mình quan tâm" nên đến sau, không phải trước.

Nguồn: Valmyndigheten, Sveriges riksdag, Regeringen.se và thông tin công bố của các đảng liên quan.

08/2026 - Cuộc sống Thụy Điển

BẦU CỬ THỤY ĐIỂN 2026: BA LÁ PHIẾU, BA CẤP QUYỀN LỰC